AMAT membimbangkan apabila membaca laporan terkini mengenai Sungai Pahang yang semakin mengering sehingga orang ramai kini boleh berjalan melalui beberapa bahagian sungai yang sebelum ini diliputi air dan hanya boleh dilalui dengan bot.

Sungai Pahang, yang sejak turun-temurun menyokong kehidupan masyarakat, aktiviti pertanian, pengangkutan, perikanan dan kehidupan seharian, kini menunjukkan tanda-tanda tekanan yang semakin serius.

Punca yang paling ketara ialah pengurangan hujan dan keadaan cuaca yang semakin panas.

Malaysia pada masa ini sedang mengalami kesan El- Nino, iaitu fenomena yang lazimnya membawa kepada cuaca yang lebih panas dan kering.

Apabila El Nino berlaku ketika musim kering, jumlah hujan boleh menurun di bawah paras biasa dan menyebabkan sungai menjadi semakin cetek.

Pada masa yang sama, perubahan iklim menyebabkan tempoh cuaca panas menjadi semakin ekstrem dan meningkatkan kemungkinan berlakunya musim kering yang lebih panjang.

Namun, kita tidak seharusnya meletakkan kesalahan sepenuhnya kepada faktor cuaca. Aktiviti di daratan turut memberi kesan kepada sungai.

Apabila hutan ditebang, cerun diteroka, tanah dibuka secara besar-besaran untuk pertanian atau pembangunan, atau pasir dilombong dari kawasan sungai tanpa kawalan yang mencukupi, tanah boleh terhakis dan dibawa masuk ke dalam sungai. Lama-kelamaan, mendapan sedimen boleh terkumpul dan menyebabkan sesetengah bahagian sungai menjadi semakin cetek.

Pembangunan bandar turut mengubah cara air hujan bergerak. Daripada meresap secara perlahan ke dalam tanah, lebih banyak air mengalir dengan cepat di atas jalan raya, bumbung dan permukaan konkrit sebelum memasuki longkang dan sungai.

Keadaan ini boleh menyebabkan banjir kilat ketika hujan lebat. Namun, semasa musim kering, semakin sedikit air yang tersimpan di dalam tanah dan air bawah tanah untuk mengalir secara perlahan-lahan ke dalam sungai.

Oleh itu, isu ini bukan semata-mata berkaitan dengan jumlah hujan yang turun. Cara kita mengurus tanah, sungai dan sumber air juga perlu diberi perhatian.

Satu lagi isu yang tidak boleh diabaikan ialah cara kita menggunakan air. Secara purata, penggunaan air domestik rakyat Malaysia ialah kira-kira 225 liter air bagi setiap orang sehari, iaitu lebih daripada sasaran negara sebanyak 180 liter.

Pada masa yang sama, sejumlah besar air turut hilang akibat kebocoran paip dan infrastruktur yang sudah lama.

Dalam keadaan biasa, kehilangan ini mungkin dianggap masih boleh ditanggung. Namun, ketika kemarau, setiap liter air menjadi sangat berharga.

Pengurusan fasiliti yang baik juga memainkan peranan yang penting dalam pengurusan dan penggunaan air secara mampan.

Sekolah, universiti, hospital, pejabat, pusat beli-belah, kilang dan pembangunan perumahan boleh mengurangkan penggunaan air melalui langkah-langkah mudah seperti membaiki kebocoran dengan segera, memantau bil air bagi mengenal pasti peningkatan penggunaan yang luar biasa, memasang paip dan tandas jimat air, mengumpul air hujan serta menggunakannya semula untuk tujuan landskap atau pam tandas.

Bangunan juga perlu mempunyai tangki simpanan air yang diselenggara dengan baik.

Tangki, pam, paip dan injap perlu diperiksa secara berkala bagi memastikan air yang disimpan kekal selamat dan boleh digunakan dengan baik apabila berlaku gangguan bekalan air.

Penggunaan teknologi seperti meter air pintar juga boleh membantu meningkatkan kecekapan pengurusan air.

Teknologi ini boleh mengesan penggunaan air yang luar biasa dan memberi amaran kepada pengurus bangunan tentang kemungkinan berlakunya kebocoran sebelum ribuan liter air terbuang.

Pada skala yang lebih besar, Malaysia juga perlu mengurus empangan dan sungai dengan lebih baik. Pengurusan empangan pada masa kini tidak seharusnya bergantung semata-mata kepada peraturan operasi yang tetap.

Pihak berkuasa boleh menggunakan ramalan cuaca, maklumat hujan dan data paras sungai untuk menentukan sama ada lebih banyak air perlu disimpan atau dilepaskan.

Di beberapa negara, pengurusan empangan berasaskan ramalan cuaca telah digunakan untuk menyimpan lebih banyak air ketika musim kering, sambil pada masa yang sama memastikan penduduk terlindung daripada banjir.

Malaysia juga boleh mempertimbangkan untuk menyimpan lebih banyak air hujan ketika musim basah, menambah baik kawasan takungan air di luar sungai serta memanfaatkan kawasan yang sesuai untuk membantu menambah semula simpanan air bawah tanah.

Pengurusan sungai juga sama pentingnya. Perlindungan hutan berhampiran sungai, pemulihan tumbuh-tumbuhan di sepanjang tebing sungai, kawalan hakisan, pengurusan aktiviti perlombongan pasir secara cekap serta usaha mengurangkan pengumpulan sedimen yang berlebihan boleh membantu memastikan sungai mempunyai keupayaan yang lebih baik untuk mengekalkan aliran air.

Keadaan Sungai Pahang yang semakin mengering perlu dilihat sebagai sesuatu yang lebih besar daripada sekadar isu setempat. Ia merupakan satu amaran mengenai keterjaminan sumber air negara.

El Nino boleh mencetuskan tempoh kering, manakala perubahan iklim boleh menjadikan keadaan tersebut lebih serius. Namun, tindakan manusia juga boleh menentukan sama ada kesannya dapat dikurangkan atau menjadi semakin buruk.

Pengajarannya ialah kita tidak boleh menunggu sehingga sungai menjadi cetek dan air di paip mula kering sebelum mengambil tindakan.

Sumber air perlu diurus dengan baik bermula dari kawasan hutan dan lembangan sungai, seterusnya ke empangan, sistem rawatan air dan akhirnya ke bangunan serta rumah tempat air tersebut digunakan.

Kelestarian bermula dengan kesedaran bahawa sumber air adalah terbatas. Semakin holistik kita menguruskannya pada hari ini, semakin bersedia kita untuk menghadapi musim kemarau yang akan datang. – UTUSAN

PENULIS ialah Profesor Madya Dr. Noor Suzilawati Rabe dan TPr Dr. Muhammad Faris Abdullah, Pensyarah, Jabatan Perancangan Bandar dan Wilayah, Kulliyyah Seni Bina dan Reka Bentuk Alam Sekitar (KAED), Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM).